Amir Temur

Biografiya

Amir Temur ibn Amir Tarag‘ay 1336-yil 9-aprelda Kesh (Shahrisabz) yaqinidagi Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida barlos urug‘i bekining oilasida tug‘ilgan. Yoshligidan chavandozlik, kamondan otish va harbiy ishga qiziqqan. XIV asr o‘rtalarida Movarounnahr siyosiy tarqoqlik va mo‘g‘ul xonlarining talonchilik yurishlari ostida qolgan edi. Temur mana shu sharoitda mamlakatni birlashtirish uchun kurash boshladi.

Amir Husayn bilan ittifoq va keyingi kurashlardan so‘ng 1370-yil aprel oyida Balxda o‘tgan qurultoyda u Movarounnahrning oliy hukmdori deb e’lon qilindi. Chingiziy bo‘lmagani uchun xon unvonini olmay, «amir» va «ko‘ragon» (xon kuyovi) unvonlari bilan hukmronlik qildi. Samarqandni poytaxt qilib, uni «Sharq durdonasi»ga aylantirdi.

Temur o‘ttiz besh yil davomida Xorazm, Xuroson, Eron, Kavkaz, Oltin O‘rda, Hindiston, Suriya va Kichik Osiyoga yurishlar qildi. 1391-yil Qunduzcha va 1395-yil Terek bo‘yida To‘xtamishxonni yengdi, 1398-yil Dehlini egalladi. «Yetti yillik» yurish (1399–1404) davomida Halab, Damashq va Bag‘dodni oldi, 1402-yil 20-iyulda Anqara jangida Usmonli sultoni Boyazid I ni asirga oldi. Bu g‘alaba Yevropa uchun ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi va Konstantinopolning qulashini yarim asrga kechiktirdi.

Temur davlatni qat’iy qonun-qoidalar asosida boshqardi. Uning boshqaruv va harbiy san’atga oid qarashlari «Temur tuzuklari»da bayon qilingan. Samarqand, Shahrisabz va boshqa shaharlarda Bibixonim masjidi, Oqsaroy, Shohizinda majmuasining qator binolari kabi mahobatli inshootlar qurildi. U olimlar, me’morlar va hunarmandlarni poytaxtga to‘pladi.

Amir Temur Xitoyga yurish arafasida 1405-yil 18-fevralda O‘trorda vafot etdi va Samarqanddagi Go‘ri Amir maqbarasiga dafn qilindi. Uning avlodlari — Shohrux, Mirzo Ulug‘bek, Husayn Boyqaro, Zahiriddin Muhammad Bobur — «Temuriylar renessansi» deb ataluvchi ilm-fan va madaniyat yuksalishiga hissa qo‘shdilar.

Hayotidan qiziqarli lavhalar

Temur ismi turkiy tilda «temir» degan ma’noni anglatadi. Ota-onasi o‘g‘liga mustahkam va bukilmas bo‘lsin degan niyatda shu ismni bergan ekan. Yoshligida u tengdoshlari orasida chavandozlik va kamondan otishda tengsiz bo‘lgan. 1360-yillarda Seyistondagi janglardan birida o‘ng oyog‘i va o‘ng qo‘lidan og‘ir yaralandi — shu jarohatlar tufayli umrining oxirigacha oqsoqlanib yurdi. Forslar uni «Temurlang» (cho‘loq Temur) deb atashgan, Yevropaga esa bu laqab «Tamerlan» shaklida yetib borgan. 1941-yilda antropolog Mixail Gerasimov Go‘ri Amir maqbarasidagi qabrni ochganda, skelet suyaklarida aynan shu jarohatlarning izlari topilib, tarixiy manbalardagi ma’lumotlar tasdiqlangan.

Amir Temur shaxmatni juda yaxshi ko‘rgan. Manbalarda u oddiy shaxmatdan kattaroq taxtada, qo‘shimcha donalar — tuyalar, jirafalar, harbiy minoralar bilan o‘ynaladigan murakkab turini sevgani aytiladi. Bu o‘yin bugun «Temur shaxmati» nomi bilan mashhur. Rivoyatga ko‘ra, hukmdor jang rejalarini ham shaxmat taxtasi ustida o‘ylab ko‘rgan.

Sohibqiron poytaxti Samarqandni dunyoning eng ulug‘ shahri qilishni orzu qilgan. Shu maqsadda shahar atrofidagi qishloqlarga Bag‘dod, Damashq, Misr, Sheroz, Sultoniya kabi mashhur shaharlarning nomlarini bergan — go‘yo bu shaharlarning hammasi Samarqand oldida kichik qishloq bo‘lib qoladi. Bu nomlarning ba’zilari (masalan, Bag‘dod, Damashq) bugungi kungacha saqlanib qolgan. Shahrisabzdagi Oqsaroy peshtoqiga «Qudratimizni ko‘rmoqchi bo‘lsang, binolarimizga boq!» degan mazmundagi so‘zlar yozilgani rivoyat qilinadi.

1401-yilda Damashq yonida buyuk arab tarixchisi Ibn Xaldun Amir Temur bilan uchrashgan. Olim keyinchalik o‘z xotiralarida hukmdorning tarixni chuqur bilishini, bahslarda o‘tkir aql va kuchli xotira namoyon qilganini hayrat bilan yozib qoldirgan. 1404-yilda Samarqandga kelgan Kastiliya elchisi Rui Gonsales de Klavixo esa saroydagi bayramlar, bog‘lar va qurilishlarni batafsil tasvirlagan. Uning kundaligi bugun Temur davri haqidagi eng qimmatli Yevropa manbalaridan biri hisoblanadi.

Amir Temur o‘z qo‘shinida qat’iy tartib o‘rnatgan: har bir o‘nlik, yuzlik va minglikning o‘z boshlig‘i bo‘lgan, jangda jasorat ko‘rsatgan askar mukofot olgan, qochgan esa qattiq jazolangan. U qayerga bormasin, eng yaxshi usta, me’mor va hunarmandlarni Samarqandga olib kelgan. Shu tufayli poytaxtda turli xalqlar san’ati uyg‘unlashib, betakror temuriylar me’morchiligi vujudga keldi.

O‘zingizni sinang

Manba: Vikipediya maqolasi asosida tayyorlandi.

← Barcha shaxslar O‘yinlarda sinash