Abu Rayhon Beruniy
Qomusiy olim: astronom, geograf, tarixchi va mineralog (973–1048)
Muhim sanalar
- 973Kat (Xorazm) shahrining chekkasida tug‘ildi
- 1000«Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarini yozdi
- 1004–1017Gurganjdagi Ma’mun akademiyasida ishladi
- 1017G‘aznaga olib ketildi, Mahmud G‘aznaviy yurishlarida qatnashdi
- 1030«Hindiston» va «Qonuni Mas’udiy» asarlarini yaratdi
- 1048G‘azna shahrida vafot etdi
Biografiya
Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy 973-yil 4-sentabrda Xorazmning qadimiy poytaxti Kat shahri chekkasida tug‘ilgan. «Beruniy» nisbasi «shahar tashqarisidan» ma’nosini bildiradi. Yoshligidan matematika, astronomiya va tillarni o‘rgangan: u xorazmiy, arab, fors, so‘g‘d, yunon, suryoniy va qadimgi hind (sanskrit) tillarini bilgan. Ustozi — mashhur matematik Abu Nasr ibn Iroq bo‘lgan.
Xorazmdagi siyosiy notinchliklar sababli yosh olim Ray, Jurjon kabi shaharlarda yashadi. Jurjonda 1000-yilda «Al-osor al-boqiya an al-qurun al-xoliya» («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») asarini yozdi. Unda turli xalqlarning taqvimlari, bayramlari va tarixi solishtirib o‘rganilgan. Beruniy shu davrda Ibn Sino bilan yozishmalar orqali ilmiy bahs olib borgan — bu yozishmalar bugun ham fan tarixining noyob hujjati hisoblanadi.
1004-yildan Beruniy Gurganjga qaytib, Xorazmshoh Ma’mun ibn Ma’mun saroyidagi ilmiy markaz — «Ma’mun akademiyasi»da ishladi. 1017-yilda Mahmud G‘aznaviy Xorazmni bosib olgach, olimni boshqa allomalar qatori G‘aznaga olib ketdi. Beruniy Mahmudning Hindistonga yurishlarida qatnashib, hind tili, falsafasi va fanlarini chuqur o‘rgandi. Natijada 1030-yilda «Hindiston» nomli shoh asarini yozdi — bu Hindiston haqidagi eng ishonchli o‘rta asr manbasi hisoblanadi.
Beruniyning astronomiyaga oid «Qonuni Mas’udiy» asari o‘z davrining qomusi edi. U Yerning radiusini yuqori aniqlikda hisoblagan, Yer Quyosh atrofida aylanishi mumkinligi haqida fikr bildirgan, Kolumbdan 450 yil oldin Atlantika okeanining narigi tomonida quruqlik borligini taxmin qilgan. «Mineralogiya» asarida yuzlab qimmatbaho tosh va metallarning xossalarini tavsiflagan, ularning solishtirma og‘irligini aniqlagan.
Beruniy 150 dan ortiq asar yozgan va 1048-yilda G‘aznada vafot etgan. Uning nomi bilan Toshkentdagi Sharqshunoslik instituti, Qoraqalpog‘istondagi shahar va Oydagi krater ataladi. 1973-yilda olim tavalludining 1000 yilligi YUNESKO qarori bilan butun dunyoda nishonlandi.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi va darsliklar asosida tayyorlandi.