Chingizxon

Biografiya

Chingizxonning asl ismi Temuchin bo‘lib, u taxminan 1162-yilda Onon daryosi bo‘yida, borjigin urug‘i boshlig‘i Yesugey bahodir oilasida tug‘ilgan. Otasi zaharlab o‘ldirilgach, oilasi qabiladoshlari tomonidan tashlab ketilib, og‘ir qashshoqlikda yashadi. Yosh Temuchin ittifoqchilar — Kerait xoni To‘g‘rul va do‘sti Jamuxa yordamida asta-sekin kuchayib bordi.

Raqiblarini birin-ketin yenggach, 1206-yilda Onon daryosi bo‘yida o‘tgan qurultoyda u barcha mo‘g‘ul qabilalarining buyuk xoni — «Chingizxon» deb e’lon qilindi. U jamiyatni qabila asosida emas, xonga sadoqat asosida qayta tuzdi: qo‘shin o‘nlik, yuzlik, minglik va tumanlarga (10 ming) bo‘lindi. Saralangan shaxsiy qo‘riqchilar — keshik — ham qo‘shin, ham boshqaruv maktabi vazifasini o‘tadi. «Yasa» deb atalgan qonunlar majmui jamiyatda qat’iy intizom o‘rnatdi.

1209–1210-yillarda Tangut (G‘arbiy Sya) davlati bo‘ysundirildi, 1211-yildan Shimoliy Xitoydagi Szin imperiyasiga qarshi urush boshlanib, 1215-yilda Chjundu (Pekin) olindi. 1218-yilda O‘tror hokimi G‘oyirxon mo‘g‘ul savdo karvonini qirib tashlagani va Sulton Muhammad Xorazmshoh elchini o‘ldirtirgani Xorazmga yurishga bahona bo‘ldi.

1219-yil kuzida mo‘g‘ul qo‘shinlari O‘trorni qamal qildi. Shahar besh oydan ortiq mudofaa qilindi. 1220-yilda Buxoro va Samarqand, 1221-yilda Urganch (Gurganj) egallandi. Jaloliddin Manguberdi mo‘g‘ullarga qarshi qahramonona kurash olib bordi, lekin Xorazmshohlar davlati quladi.

Chingizxon 1227-yilda Tangut davlatiga qarshi yurish vaqtida vafot etdi; uning qabri hozirgacha noma’lum. Taxtga uchinchi o‘g‘li O‘qtoy o‘tirdi. Uning istilolari millionlab insonlarning halok bo‘lishiga, ko‘plab shaharlarning vayron bo‘lishiga sabab bo‘ldi; ayni paytda yagona imperiya doirasida Yevroosiyo bo‘ylab savdo yo‘llari ham faollashdi.

Hayotidan qiziqarli lavhalar

Chingizxonning asl ismi Temuchin bo‘lgan. U taxminan 1162-yilda Onon daryosi bo‘yida tug‘ilgan. Rivoyatga ko‘ra, chaqaloq tug‘ilganda qo‘lida qon laxtasini siqib turgan — buni mo‘g‘ullar kelajakdagi buyuk sarkardalik belgisi deb talqin qilishgan. Temuchin to‘qqiz yoshga yetganda otasi Yesugey bahodirni tatarlar zaharlab o‘ldirgan. Shundan so‘ng urug‘doshlari oilani tashlab ketishgan va bo‘lajak jahongir onasi Oyulun hamda ukalari bilan dasht-cho‘lda ildiz, yovvoyi meva, baliq va mayda ov bilan kun kechirgan.

O‘smirlik chog‘ida Temuchin tayjiut qabilasi asirligiga tushadi. Uning bo‘yniga og‘ir yog‘och kunda — xalta kiydirib qo‘yishgan edi. Bir kecha u qochishga muvaffaq bo‘lib, daryo suviga yashirinadi. Uni ko‘rib qolgan Sorqan Shira ismli kishi chopqinchilarga bildirmay, yigitni jun ortilgan arava ichiga yashirib qutqargan. Keyinroq Temuchinning yosh rafiqasi Bo‘rteni merkitlar o‘g‘irlab ketadi. Temuchin do‘stlari — Tog‘rul xon va qadrdon og‘aynisi (anda) Jamuxa bilan birlashib, rafiqasini qaytarib oladi. Ammo vaqt o‘tib, aynan Jamuxa uning eng ashaddiy raqibiga aylanadi.

Chingizxon odamlarni kelib chiqishiga emas, sadoqati va mahoratiga qarab baholagan. Bir jangda dushman tomonidagi kamonchi uning otini (ba’zi manbalarda — o‘zini) o‘q bilan yaralaydi. Asir olingan kamonchi buni yashirmay tan olgach, Chingizxon uning jasoratini qadrlab, o‘z xizmatiga oladi va unga «Jebe» — «o‘q uchi» degan nom beradi. Jebe keyinchalik mo‘g‘ullarning eng mashhur sarkardalaridan biriga aylandi.

Chingizxon o‘zi savodsiz bo‘lsa-da, davlat uchun yozuv zarurligini tushungan. Uning buyrug‘i bilan mo‘g‘ul tili uchun uyg‘ur yozuvi asos qilib olindi. Hukmdor 1227-yilda vafot etdi. Uning qabri qayerdaligi haligacha ma’lum emas: rivoyatlarga ko‘ra, dafn marosimidan keyin qabr ustidan otlar to‘dasi haydab o‘tkazilgan va joy izsiz yashirilgan.

Mo‘g‘ul davlatida «yasoq» deb atalgan qonunlar to‘plami amal qilgan. Unga ko‘ra o‘g‘rilik, yolg‘on guvohlik va jangda o‘rtoqni tashlab qochish qattiq jazolangan. Elchilarga tegish esa eng og‘ir jinoyat hisoblangan. Shuning uchun 1218-yilda O‘trorda mo‘g‘ul savdo karvoni va elchilarining o‘ldirilishi Chingizxonning Xorazmshohlar davlatiga dahshatli yurishiga bahona bo‘ldi.

O‘zingizni sinang

Manba: Vikipediya maqolasi asosida tayyorlandi.

← Barcha shaxslar O‘yinlarda sinash