Fyodor Dostoyevskiy
Rus yozuvchisi va mutafakkiri (1821–1881)
Muhim sanalar
- 1821Moskvada tug‘ildi
- 1846«Bechoralar» romani
- 1849Hibsga olinib, o‘limga hukm qilindi; jazo katorgaga almashtirildi
- 1866«Jinoyat va jazo»
- 1880«Aka-uka Karamazovlar»
- 1881Peterburgda vafot etdi
Biografiya
Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy 1821-yil 11-noyabrda (yangi uslubda) Moskvada kambag‘allar shifoxonasi shifokori oilasida tug‘ilgan. U Peterburgdagi harbiy muhandislik bilim yurtini tamomlagan, ammo harbiy xizmatni tashlab, butun umrini adabiyotga bag‘ishlagan. 1846-yilda nashr etilgan ilk romani «Bechoralar» tanqidchi Belinskiy tomonidan yuksak baholandi va yosh yozuvchi bir zumda mashhur bo‘ldi.
1849-yilda Dostoyevskiy hukumatga qarshi g‘oyalar muhokama qilingan Petrashevskiy to‘garagida qatnashgani uchun hibsga olindi va o‘limga hukm qilindi. Mahkumlar Semyonov maydoniga olib chiqilib, ko‘zlari bog‘langach, so‘nggi daqiqada podshoning afv farmoni o‘qildi: o‘lim jazosi katorga bilan almashtirildi. Bu dahshatli kechinma yozuvchining butun hayoti va ijodida chuqur iz qoldirgan. U to‘rt yil Sibirning Omsk shahridagi katorgada, so‘ng yana bir necha yil oddiy askar sifatida xizmat qildi.
Peterburgga qaytgach, Dostoyevskiy jahon adabiyotining durdonasiga aylangan asarlarini yaratdi: «Jinoyat va jazo» (1866), «Telba» (1868), «Jinlar» (1872) va «Aka-uka Karamazovlar» (1880). Uning romanlarida inson qalbining eng chuqur qatlamlari, vijdon, iymon, ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash tasvirlanadi. U ko‘pincha og‘ir moddiy qiyinchilikda yashagan: «Qimorboz» romanini nashriyot bilan tuzilgan og‘ir shartnoma muddatini o‘tkazib yubormaslik uchun bor-yo‘g‘i 26 kunda stenografist Anna Snitkinaga aytib yozdirgan. Keyinchalik Anna uning rafiqasi va eng yaqin yordamchisiga aylangan.
Dostoyevskiy 1881-yil fevralda Peterburgda vafot etdi. Uning asarlari yuzlab tillarga tarjima qilingan, o‘zbek tiliga ham o‘girilgan. Ko‘plab faylasuf va yozuvchilar — Nitsshe, Kafka, Kamyu — uning ijodidan ta’sirlanganini e’tirof etgan. «Dunyoni go‘zallik qutqaradi» degan so‘zlar ham uning «Telba» romanidan olingan.
Katorga yillarida yozuvchiga ruxsat etilgan yagona kitob «Injil» bo‘lgan. U mahbuslar hayotini kuzatib, keyinchalik «O‘lik uydan maktublar» asarini yozdi. Dostoyevskiy umrining ko‘p qismida qarzlar bilan kurashgan, Yevropada yashagan yillari ruletka o‘yiniga berilib, katta mablag‘ yutqazgan va bu tajribani «Qimorboz» romanida aks ettirgan. Rafiqasi Anna Grigoryevnaning sabr-toqati va ishbilarmonligi tufayli oila oxir-oqibat qarzlardan qutuldi, yozuvchining asarlari esa o‘zlari tomonidan nashr etila boshladi.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi asosida tayyorlandi.