Albert Eynshteyn
Nazariy fizik, nisbiylik nazariyasi muallifi (1879–1955)
Muhim sanalar
- 1879Ulmda tug‘ildi
- 1905«Mo‘jizalar yili», E = mc²
- 1915Umumiy nisbiylik nazariyasi
- 1921Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti
- 1933AQShga ko‘chib o‘tdi
- 1955Prinstonda vafot etdi
Biografiya
Albert Eynshteyn 1879-yil 14-martda Germaniyaning Ulm shahrida tug‘ilgan. Syurixdagi politexnika maktabini (hozirgi ETH) tamomlagach, Berndagi patent idorasida ekspert bo‘lib ishladi. Aynan shu davrda u fizikani o‘zgartirib yuborgan g‘oyalarini ishlab chiqdi.
1905-yil fan tarixida «mo‘jizalar yili» deb ataladi: Eynshteyn fotoeffekt, Broun harakati, maxsus nisbiylik nazariyasi va massa bilan energiyaning ekvivalentligiga oid to‘rt maqola e’lon qildi. Oxirgisidan dunyodagi eng mashhur formula — E = mc² kelib chiqadi.
1915-yilda umumiy nisbiylik nazariyasini yaratdi, unga ko‘ra tortishish kuchi fazo-vaqtning egrilanishi bilan izohlanadi. 1919-yildagi Quyosh tutilishi kuzatuvlari nazariyani tasdiqlagach, Eynshteyn dunyoga mashhur bo‘ldi. 1921-yilda fotoeffekt qonunini kashf etgani uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldi.
1933-yilda natsistlar hokimiyatga kelgach, yahudiy millatiga mansub olim Germaniyaga qaytmadi va AQShning Prinston shahridagi Ilg‘or tadqiqotlar institutida ishladi. 1939-yilda Prezident Ruzveltga Germaniyaning atom qurolini yaratish xavfi haqida ogohlantiruvchi maktubni imzoladi; bu Manxetten loyihasining boshlanishiga turtki bo‘ldi. Keyinchalik u buni hayotidagi xato deb atagan va qurolsizlanish tarafdori bo‘lgan.
Eynshteyn 1955-yil 18-aprelda Prinstonda vafot etdi. 1999-yilda «Time» jurnali uni «Asr kishisi» deb atadi. Saytdagi tilini chiqarib turgan mashhur surati 1951-yilda, 72 yoshga to‘lgan kunida olingan — bu olimning hazilkash tabiatini aks ettiradi.
Hayotidan qiziqarli lavhalar
Albert Eynshteyn bolaligida juda kech gapira boshlagan, shuning uchun ota-onasi uning rivojlanishidan xavotirlangan. Besh yoshligida otasi unga kompas sovg‘a qiladi. Qanday yo‘nalishda burmasin, ko‘rinmas kuch tufayli doim shimolni ko‘rsatib turuvchi strelka bolani shu qadar hayratga soladiki, Eynshteyn keyinchalik bu voqea uning tabiat sirlariga qiziqishini uyg‘otganini eslagan. Uning matematikadan yomon o‘qigani haqidagi gap esa afsonadan boshqa narsa emas: u 15 yoshidayoq oliy matematikani mustaqil o‘zlashtirgan edi.
Universitetni tugatgach, Eynshteyn uzoq vaqt ilmiy ish topa olmadi va Shveytsariyaning Bern shahridagi patent idorasida oddiy ekspert bo‘lib ishladi. Aynan shu yerda, ish vaqtidan keyin, u fizikani butunlay o‘zgartirib yuborgan g‘oyalar ustida ishladi. 1905-yil uning hayotida «mo‘jizalar yili» bo‘ldi: bir yilda to‘rtta tarixiy maqola e’lon qildi, ulardan birida mashhur E = mc² formulasi paydo bo‘ldi.
Ko‘pchilik Eynshteyn Nobel mukofotini nisbiylik nazariyasi uchun olgan deb o‘ylaydi. Aslida u 1921-yil uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini fotoeffekt qonunini tushuntirgani uchun olgan. Olim skripka chalishni juda yaxshi ko‘rgan va sevimli skripkasiga «Lina» deb nom bergan. U qulaylikni yoqtirgan: tez yirtilishi sababli paypoq kiymasligi haqida do‘stlariga hazil aralash yozgan.
1939-yilda Eynshteyn AQSH Prezidenti Franklin Ruzveltga xat yozib, fashistlar Germaniyasi atom bombasi yaratishi mumkinligidan ogohlantirgan. Keyinchalik bu xatdan afsuslanganini aytib, umrining oxirigacha qurolsizlanish va tinchlik uchun kurashgan. 1952-yilda unga Isroil prezidenti lavozimi taklif qilinganida, «men siyosatga emas, fanga tegishliman» degan mazmunda rad javobini bergan.
1933-yilda fashistlar hokimiyatga kelgach, Eynshteyn Germaniyani tark etib, AQSHning Prinston shahriga ko‘chib o‘tdi va umrining oxirigacha shu yerda ishladi. Uning sharafiga 99-kimyoviy element «eynshteyniy» deb nomlangan. Olim vafotidan so‘ng patologoanatom Tomas Xarvi uning miyasini tadqiqot uchun saqlab qolgan — bu voqea ko‘p yillar davomida munozaralarga sabab bo‘lgan. «Tasavvur bilimdan muhimroq» degan so‘zlari bugun ham olimlarni ilhomlantiradi.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi asosida tayyorlandi.