Aleksandr Makedonskiy (Iskandar Zulqarnayn)

Biografiya

Aleksandr miloddan avvalgi 356-yil iyulda Makedoniya poytaxti Pellada podsho Filipp II va Olimpiada oilasida tug‘ilgan. Sharq xalqlari uni Iskandar Zulqarnayn nomi bilan bilishadi. Uning ustozi buyuk faylasuf Aristotel bo‘lib, u yosh shahzodaga falsafa, adabiyot, tibbiyot va siyosat ilmlaridan saboq bergan.

Mil. avv. 336-yilda otasi o‘ldirilgach, 20 yoshli Aleksandr taxtga o‘tirdi. Yunon shaharlarini bo‘ysundirib, 334-yilda Ahamoniylar imperiyasiga qarshi yurish boshladi. Granik (334), Iss (333) va Gavgamela (331) janglarida fors podshosi Doro III qo‘shinlarini tor-mor etdi, Misrni egallab, Iskandariya shahriga asos soldi.

Mil. avv. 329–327-yillarda Aleksandr O‘rta Osiyoga — So‘g‘diyona va Baqtriyaga yurish qildi. Bu yerda u eng qattiq qarshilikka duch keldi: so‘g‘dlik Spitamen boshchiligidagi xalq qo‘zg‘oloni uch yil davom etdi. Marokanda (Samarqand) bir necha bor qo‘ldan-qo‘lga o‘tdi. Aleksandr Sirdaryo bo‘yida «Eng chekka Iskandariya» (Xo‘jand) shahriga asos soldi va mahalliy zodagonlarning qizi Roksanaga uylandi.

Mil. avv. 326-yilda Hindistonda Gidasp daryosi bo‘yida podsho Porni yengdi, ammo charchagan askarlari oldinga yurishdan bosh tortgach, orqaga qaytishga majbur bo‘ldi. Mil. avv. 323-yil iyunida Bobilda 32 yoshida vafot etdi.

Aleksandr imperiyasi uning o‘limidan so‘ng diadoxlar — sarkardalari o‘rtasida bo‘linib ketdi. Uning yurishlari bilan ellinizm davri boshlandi: yunon va Sharq madaniyatlari bir-biriga qo‘shilib, O‘rta Osiyoda ham Yunon-Baqtriya davlati kabi yangi siyosiy tuzilmalar paydo bo‘ldi.

Hayotidan qiziqarli lavhalar

Aleksandr bolaligidayoq g‘ayrioddiy jasorati bilan ajralib turgan. Rivoyatga ko‘ra, otasi Filipp II ga Bukefal ismli asov otni sotishga olib kelishgan. Saroydagi tajribali chavandozlarning hech biri uni jilovlay olmagan. O‘n yoshlardagi Aleksandr otning o‘z soyasidan cho‘chiyotganini payqab, uning boshini quyoshga qaratadi va tinchitib mindi. Shunda Filipp: «O‘g‘lim, o‘zingga munosib saltanat izla, Makedoniya senga torlik qiladi», degan ekan. Bukefal uzoq yillar Aleksandrga hamroh bo‘ldi, u halok bo‘lganda sarkarda Hindistonda uning nomi bilan shahar qurdirgan.

Yosh shahzodaga mashhur faylasuf Aristotel ustozlik qilgan. Aleksandr Gomerning «Iliada» dostonini shu qadar sevganki, yurishlarda ham uni xanjari bilan birga yostig‘i ostida saqlagan. Gordiy shahrida u hech kim yecha olmagan murakkab tugunga duch keladi: bashoratga ko‘ra, uni yechgan kishi Osiyoni egallar edi. Aleksandr bir zarb bilan tugunni qilich bilan chopib tashlaydi. «Gordiy tugunini kesish» iborasi shundan qolgan.

Korinf shahrida u bochka ichida yashovchi faylasuf Diogen bilan uchrashadi va undan nima istashini so‘raydi. Diogen: «Quyoshni to‘sib turma», deb javob beradi. Aleksandr hayratlanib: «Agar Aleksandr bo‘lmaganimda, Diogen bo‘lishni istardim», degan ekan.

Vatanimiz tarixida ham Aleksandr bilan bog‘liq lavhalar ko‘p. So‘g‘diyona va Baqtriyani bosib olish unga eng og‘ir kechgan: Spitamen qo‘zg‘oloni uch yil davom etdi, Kiropol qamalida sarkardaning o‘zi og‘ir yaralandi. Keyinroq u mahalliy zodagon Oksiartning qizi Ravshanakka uylanib, mahalliy aholining ishonchini qozonishga harakat qildi. Aleksandr bor-yo‘g‘i 32 yoshida Bobilda vafot etdi. Sharq adabiyotida u Iskandar Zulqarnayn nomi bilan mashhur: Alisher Navoiy «Xamsa»sidagi «Saddi Iskandariy» dostonida uni adolatli va donishmand hukmdor timsoli sifatida tasvirlagan.

Aleksandr yurishlarida olimlar ham qatnashgan: ular yangi o‘simlik va hayvonlarni tasvirlab, ustozi Aristotelga namunalar yuborib turishgan. Sarkarda o‘n yildan ortiq davom etgan yurishlarida taxminan 18 ming kilometr yo‘l bosgan. U asos solgan shaharlar orasida eng mashhuri — Misrdagi Iskandariya bo‘lib, undagi ulkan kutubxona va dengiz mayog‘i qadimgi dunyoning mo‘jizalaridan sanalgan.

O‘zingizni sinang

Manba: Vikipediya maqolasi asosida tayyorlandi.

← Barcha shaxslar O‘yinlarda sinash