Jaloliddin Manguberdi
Xorazmshohlar davlatining so‘nggi sultoni, mo‘g‘ullarga qarshi kurash qahramoni (1199–1231)
Muhim sanalar
- 1199Xorazmshoh Alouddin Muhammadning to‘ng‘ich o‘g‘li sifatida tug‘ildi
- 1220Otasi vafotidan so‘ng Xorazm sultoni bo‘ldi
- 1221Parvon jangida mo‘g‘ul qo‘shinini tor-mor etdi
- 1221Sind daryosi bo‘yida Chingizxonning o‘zi bilan jang qildi
- 1224–1230Eron, Ozarbayjon va Gurjistonda kurashni davom ettirdi
- 1231Kurdiston tog‘larida fojiali halok bo‘ldi
Biografiya
Jaloliddin Manguberdi 1199-yilda Xorazmshoh Alouddin Muhammadning to‘ng‘ich o‘g‘li sifatida Gurganj (Urganch) shahrida tug‘ilgan. Onasi turkman ayoli bo‘lgan. Yoshligidan chavandozlik, qilichbozlik va kamondan otishda tengsiz bo‘lgan. «Manguberdi» laqabi turli talqinlarga ko‘ra «Tangri bergan», «mangu berdi» ma’nolarini anglatadi.
1219-yilda Chingizxon qo‘shini Xorazmshohlar davlatiga bostirib kirganda, Jaloliddin otasiga kuchlarni birlashtirib, dushmanga ochiq jangda zarba berishni taklif qilgan. Ammo Alouddin Muhammad qo‘shinni shaharlar bo‘ylab tarqatib yubordi va bu xato mamlakatning tez bosib olinishiga sabab bo‘ldi. Otasi 1220-yil oxirida Kaspiy dengizidagi orolda vafot etishidan oldin taxtni Jaloliddinga topshirdi: «Faqat Jaloliddin vatanni qutqara oladi», degan.
Jaloliddin G‘azna atrofida qo‘shin to‘plab, 1221-yilda Parvon jangida mo‘g‘ul sarkardasi Shiki Xutuxu qo‘shinini tor-mor etdi — bu mo‘g‘ullarning bosqin davomidagi eng yirik mag‘lubiyatlaridan biri edi. Shundan so‘ng Chingizxonning o‘zi katta qo‘shin bilan unga qarshi yurdi. Sind daryosi bo‘yidagi jangda Jaloliddin son jihatidan bir necha barobar ko‘p dushmanga qarshi qahramonlarcha jang qildi va oxirida oti bilan baland qirg‘oqdan daryoga sakrab, narigi qirg‘oqqa suzib o‘tdi. Rivoyatga ko‘ra, Chingizxon bu jasoratni ko‘rib, o‘g‘illariga: «Otaning o‘g‘li mana shunday bo‘lishi kerak!» degan.
Keyingi o‘n yil davomida Jaloliddin Hindiston, Eron, Ozarbayjon va Kavkazda kurashni davom ettirdi, Tabrizni egalladi, Gurjiston qo‘shinini yengdi. Biroq qo‘shni hukmdorlar bilan nizolar va yangi mo‘g‘ul yurishlari uning kuchlarini zaiflashtirdi. 1231-yilda u mo‘g‘ullar ta’qibidan qochib, Kurdiston tog‘larida bir kishi tomonidan o‘ldirildi.
Jaloliddin Manguberdi xalqimiz tarixida vatanparvarlik, mardlik va erk uchun kurash timsoli sifatida qadrlanadi. 1999-yilda uning tavalludining 800 yilligi keng nishonlandi, Urganch shahrida haykali o‘rnatildi, uning nomi bilan orden ta’sis etildi. Uning kotibi Shahobiddin an-Nasaviy «Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti» nomli kitob yozib qoldirgan.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi va darsliklar asosida tayyorlandi.