Napoleon Bonapart
Fransuz sarkardasi, Fransiya imperatori (1804–1814, 1815) (1769–1821)
Muhim sanalar
- 1769Korsika orolidagi Ayachcho shahrida tug‘ildi
- 1799«18-brümer» to‘ntarishi — birinchi konsul bo‘ldi
- 1804Fuqarolik kodeksi qabul qilindi; imperator deb e’lon qilindi
- 1805Austerlis jangida Avstriya va Rossiyani yengdi
- 1812Rossiyaga yurish muvaffaqiyatsiz tugadi
- 1815Vaterloo jangida yengildi; Avliyo Yelena oroliga surgun qilindi
- 1821Avliyo Yelena orolida vafot etdi
Biografiya
Napoleon Bonapart 1769-yil 15-avgustda Korsika orolidagi Ayachcho shahrida kambag‘allashgan zodagon oilasida tug‘ilgan. Fransiyadagi harbiy maktablarda o‘qib, 16 yoshida artilleriya leytenanti bo‘ldi. Buyuk fransuz inqilobi uning harbiy martabasi uchun keng yo‘l ochdi: 1793-yilda Tulon qal’asini ingliz-ispan qo‘shinlaridan ozod qilishdagi mohirligi uchun 24 yoshida brigada generali unvonini oldi.
1796–1797-yillardagi Italiya yurishida Napoleon kichikroq va yomon ta’minlangan qo‘shin bilan Avstriya armiyalarini ketma-ket yengdi va butun Yevropaga mashhur bo‘ldi. 1798-yilda u Misrga yurish qildi; bu yurishda qatnashgan olimlar Rozetta toshini topishdi — uning yordamida keyinchalik qadimgi Misr iyerogliflari o‘qildi. 1799-yil noyabrda («18-brümer») davlat to‘ntarishi orqali hokimiyatni qo‘lga olib, birinchi konsul bo‘ldi.
Napoleon ichki siyosatda muhim islohotlar o‘tkazdi: 1800-yilda Fransiya banki tashkil etildi, 1804-yilda «Napoleon kodeksi» deb atalgan Fuqarolik kodeksi qabul qilindi. Bu kodeks qonun oldida tenglik, xususiy mulk daxlsizligi tamoyillarini mustahkamladi va ko‘plab mamlakatlar huquq tizimiga asos bo‘ldi. 1804-yil dekabrda u o‘zini imperator deb e’lon qildi.
1805-yilda Austerlis jangida («uch imperator jangi») Avstriya va Rossiya qo‘shinlarini tor-mor etdi, 1806-yilda Prussiyani yengdi. Angliyaga qarshi «kontinental blokada» e’lon qildi. Ammo 1812-yilgi Rossiyaga yurish halokat bilan tugadi: Borodino jangidan so‘ng Moskva egallangan bo‘lsa-da, sovuq, ochlik va partizanlar harakati natijasida «Buyuk armiya» deyarli butunlay yo‘q bo‘ldi. 1814-yilda ittifoqchilar Parijni egallab, Napoleonni Elba oroliga surgun qildilar.
1815-yilda Napoleon Elbadan qochib, yana hokimiyatni egalladi («Yuz kun»), lekin Vaterloo jangida ingliz va prussiya qo‘shinlaridan yengildi. U Atlantika okeanidagi uzoq Avliyo Yelena oroliga surgun qilindi va 1821-yilda shu yerda vafot etdi. Uning xoki 1840-yilda Parijga keltirilib, Invalidlar uyiga dafn etildi.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi va darsliklar asosida tayyorlandi.