Muhammad Shayboniyxon
Shayboniylar davlatining asoschisi, sarkarda va shoir (1451–1510)
Muhim sanalar
- 1451Abulxayrxonning nevarasi sifatida tug‘ildi
- 1500Samarqandni egallab, Movarounnahrda hokimiyatga keldi
- 1501Saripul jangida Boburni yengdi
- 1503Axsi yaqinida Toshkent xonlarini mag‘lub etdi
- 1505–1507Xorazm va Hirotni egalladi
- 1510Marv yaqinidagi jangda Shoh Ismoil Safaviyga qarshi halok bo‘ldi
Biografiya
Muhammad Shayboniyxon (to‘liq ismi Abulfath Muhammad Shayboniy) 1451-yilda Dashti Qipchoqda tug‘ilgan. U «O‘zbek ulusi» xoni Abulxayrxonning nevarasi, Shoh Budog‘ sultonning o‘g‘li edi. Bobosi vafotidan keyin ulus tarqalib ketdi, otasi ham halok bo‘ldi va yosh Shayboniy ko‘p yillar sargardonlikda, turli hukmdorlar xizmatida yurdi. Bu yillarda u Buxoroda o‘qib, diniy va dunyoviy bilimlarni egalladi, harbiy tajriba orttirdi.
XV asr oxirida temuriylar o‘rtasidagi o‘zaro nizolardan foydalanib, Shayboniyxon Movarounnahrga yurish boshladi. 1500-yilda u Buxoro va Samarqandni egalladi. Zahiriddin Muhammad Bobur Samarqandni qayta qo‘lga kiritgan bo‘lsa-da, 1501-yilda Saripul (Zarafshon bo‘yi) jangida Shayboniyxondan yengilib, shaharni tark etishga majbur bo‘ldi. 1503-yilda Axsi yaqinida Toshkent xonlari Mahmudxon va Olachaxonni mag‘lub etib, Toshkent va Farg‘ona vodiysini ham bo‘ysundirdi.
1505-yilda Xorazm, 1507-yilda esa temuriylarning so‘nggi yirik markazi — Hirot egallandi. Shu tariqa Shayboniyxon Sirdaryodan Xurosongacha cho‘zilgan ulkan davlat — Shayboniylar davlatiga asos soldi va poytaxti Samarqand bo‘ldi. U 1507-yilda pul islohoti o‘tkazib, yangi kumush va mis tangalar zarb ettirdi, savdo va hunarmandchilikni qo‘llab-quvvatladi.
Shayboniyxon ilm-fan va adabiyotga qiziqqan hukmdor bo‘lgan. U «Shayboniy» taxallusi bilan turkiy tilda she’rlar yozgan; uning devoni va «Bahr ul-huda» nomli diniy-axloqiy dostoni saqlanib qolgan. Saroyida Kamoliddin Binoiy, Muhammad Solih kabi shoir va tarixchilar ijod qilgan. Muhammad Solihning «Shayboniynoma» dostoni Shayboniyxon yurishlariga bag‘ishlangan.
1510-yilda Safaviylar shohi Ismoil I katta qo‘shin bilan Xurosonga bostirib kirdi. Marv yaqinida bo‘lgan jangda Shayboniyxon qo‘shini tor-mor etildi, xonning o‘zi halok bo‘ldi. Shunga qaramay, u asos solgan sulola XVI asr oxirigacha Movarounnahrni boshqardi va Abdullaxon II davrida eng yuksak qudratiga erishdi.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi va darsliklar asosida tayyorlandi.