Iosif Stalin
SSSR rahbari (1924–1953) (1878–1953)
Muhim sanalar
- 1878Gorida tug‘ildi
- 1922Partiya Bosh kotibi bo‘ldi
- 1929–1933Majburiy jamoalashtirish
- 1937–1938Ommaviy qatag‘onlar
- 1945Yalta va Potsdam konferensiyalari
- 1953Vafot etdi
Biografiya
Iosif Vissarionovich Stalin (asl familiyasi — Jugashvili) 1878-yil dekabrda Gruziyaning Gori shahrida kosib oilasida tug‘ilgan. U Tiflis diniy seminariyasida o‘qigan, biroq inqilobiy to‘garaklarga qo‘shilgani uchun o‘qishdan haydalgan. Yoshligidan bolsheviklar partiyasi safida yashirin faoliyat olib bordi, bir necha marta hibsga olinib, surgun qilindi va surgundan qochdi. «Stalin» (ya’ni «po‘latdan yasalgan») taxallusini u 1912-yil atrofida qabul qilgan.
1917-yilgi Oktyabr to‘ntarishidan so‘ng Stalin millatlar ishlari bo‘yicha xalq komissari, 1922-yildan partiyaning Bosh kotibi bo‘ldi. Lenin vafotidan (1924) keyin u raqiblari — Trotskiy, Zinovyev, Kamenev, Buxarinni birin-ketin chetlatib, yakkahokimlikni qo‘lga kiritdi. Uning davrida majburiy industrlashtirish va qishloq xo‘jaligini jamoalashtirish o‘tkazildi. Mamlakatda yirik zavodlar qurilgan bo‘lsa-da, jamoalashtirish millionlab dehqonlarning quloq qilinishi, surgun etilishi va 1932–1933-yillardagi dahshatli ocharchilikka olib keldi.
Stalin tuzumi ommaviy qatag‘onlar bilan tarixga kirdi. 1937–1938-yillarda «xalq dushmani» degan tamg‘a bilan yuz minglab kishilar otib tashlandi, millionlab odamlar GULAG lagerlariga yuborildi. O‘zbekiston ham bu fojiadan chetda qolmadi: Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev, Akmal Ikromov kabi millatning eng ilg‘or farzandlari qatag‘on qilindi. Ularning xotirasi bugun Toshkentdagi «Shahidlar xotirasi» majmuasida abadiylashtirilgan, 31-avgust esa Qatag‘on qurbonlarini yod etish kuni sifatida nishonlanadi.
Ikkinchi jahon urushida Stalin Oliy Bosh qo‘mondon sifatida SSSRni boshqardi, Tehron (1943), Yalta va Potsdam (1945) konferensiyalarida Ruzvelt, Cherchill va Trumen bilan urushdan keyingi dunyo tartibini belgiladi. Urushdan so‘ng Sharqiy Yevropada kommunistik tuzumlar o‘rnatildi va «sovuq urush» boshlandi. Stalin 1953-yil 5-martda vafot etdi. 1956-yilda Nikita Xrushchyov KPSS XX qurultoyida «shaxsga sig‘inish»ni qoraladi va qatag‘on qurbonlarini oqlash jarayoni boshlandi.
Stalin davrida O‘zbekistonda ham keskin o‘zgarishlar bo‘ldi: 1927-yildagi «Hujum» harakati, paxta yakkahokimligining kuchayishi, yer-suv islohoti, jamoalashtirish va quloq qilinganlarning surgun etilishi. 1940-yillarda bir qator xalqlar — qrim tatarlari, chechenlar, koreyslar, mesxeti turklari va boshqalar o‘z yurtlaridan zo‘rlik bilan O‘rta Osiyoga, jumladan O‘zbekistonga ko‘chirildi. O‘zbek xalqi ularga boshpana berib, og‘ir kunlarda mehr-oqibat ko‘rsatdi. Tarixchilar bugun Stalin davrini sanoatlashtirish yutuqlari bilan birga ulkan insoniy qurbonlar davri sifatida baholaydilar.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi asosida tayyorlandi.