Gay Yuliy Sezar
Rim sarkardasi, davlat arbobi va diktator (mil. avv. 100–44)
Muhim sanalar
- mil. avv. 100Rimda patritsiylar oilasida tug‘ildi
- mil. avv. 60Pompey va Krass bilan birinchi triumviratni tuzdi
- mil. avv. 58–50Galliyani (hozirgi Fransiya) bosib oldi
- mil. avv. 49Rubikon daryosidan o‘tib, fuqarolar urushini boshladi
- mil. avv. 46Yangi taqvim — «Yuliy kalendari»ni joriy etdi
- mil. avv. 4415-martda senatda fitnachilar tomonidan o‘ldirildi
Biografiya
Gay Yuliy Sezar miloddan avvalgi 100-yilda Rimda qadimiy, ammo unchalik boy bo‘lmagan patritsiylar urug‘ida tug‘ilgan. Yoshligidanoq notiqlik, adabiyot va harbiy ishga qiziqqan. Rivoyat qilinishicha, yosh Sezarni dengiz qaroqchilari asirga olishgan; u qaroqchilarga o‘zi uchun so‘ralgan to‘lovni oshirishni talab qilgan va ozod bo‘lgach, ularni qo‘lga olib jazolagan. Bu voqea uning qat’iyatli va o‘ziga ishongan tabiatini yaxshi ko‘rsatadi.
Mil. avv. 60-yilda Sezar mashhur sarkarda Gney Pompey va Rimning eng boy kishisi Mark Krass bilan siyosiy ittifoq — birinchi triumviratni tuzdi va konsul etib saylandi. Mil. avv. 58–50-yillarda u Galliyani bosib olib, Rim chegaralarini Reyn daryosigacha kengaytirdi, ikki marta Britaniya oroliga ham qo‘shin tushirdi. Bu yurishlar haqida uning o‘zi «Galliya urushi haqida xotiralar» asarini yozgan — u bugun ham lotin tilining namunaviy matni hisoblanadi.
Senat Sezarning kuchayib ketishidan xavotirga tushib, undan qo‘shinni tarqatib yuborishni talab qildi. Mil. avv. 49-yilda Sezar «Toshlar otildi!» (Alea iacta est) degan mashhur so‘zlarni aytib, Rubikon daryosidan qo‘shini bilan o‘tdi va fuqarolar urushini boshladi. Farsal jangida Pompeyni yengib, Misr, Kichik Osiyo, Afrika va Ispaniyada raqiblarini tor-mor etdi. Kichik Osiyodagi g‘alabasidan so‘ng senatga «Keldim, ko‘rdim, yengdim» (Veni, vidi, vici) deb xabar yuborgani tarixda qolgan.
Umrbod diktator bo‘lgan Sezar ko‘plab islohotlar o‘tkazdi: faxriylarga yer berdi, viloyatlarda fuqarolik huquqini kengaytirdi, Misr astronomlari yordamida 365 kunlik, kabisa yilli «Yuliy kalendari»ni joriy qildi. Iyul oyi (Julius) aynan uning nomi bilan atalgan. Ammo respublika tarafdorlari uni podsholikka intilishda aybladilar. Mil. avv. 44-yil 15-martda Mark Brut va Kassiy boshchiligidagi fitnachilar senat majlisida Sezarni pichoqlab o‘ldirdilar.
Sezarning o‘limi respublikani saqlab qololmadi: uning asrandi o‘g‘li Oktavian Avgust Rim imperiyasining birinchi imperatori bo‘ldi. «Sezar» nomi keyinchalik hukmdor unvoniga aylandi — nemischa «kayzer» va ruscha «sar» (tsar) so‘zlari aynan undan kelib chiqqan.
O‘zingizni sinang
Manba: Vikipediya maqolasi va darsliklar asosida tayyorlandi.